Do rejestru zabytków województwa lubuskiego wpisano z terenu gminy dwanaście obiektów. Są wśród nich trzy kościoły, dwa cmentarze, pięć domów mieszkalnych w Bobrowicach, aleja lipowa przy drodze wojewódzkiej oraz mozaika na ścianie domu w Dychowie. Najstarszy z tych obiektów sięga XV wieku, najmłodszy powstał w 1975 roku.
Dane z wykazu zabytków nieruchomych wpisanych do rejestru, województwo lubuskie, Narodowy Instytut Dziedzictwa.
Poniższa tabela przenosi wykaz w brzmieniu rejestru — z nazwami obiektów, datowaniem i numerami w takim zapisie, w jakim prowadzi je konserwator. To jedyne miejsce w serwisie, w którym numery rejestru stoją w pełnym wykazie.
| Miejscowość | Obiekt | Datowanie | Numer rejestru | Data wpisu |
|---|---|---|---|---|
| Bobrowice | kościół ewangelicki, obecnie rzymskokatolicki parafialny pod wezwaniem Podwyższenia Krzyża | 2. połowa XIX w. | 2117 | 6 maja 1971 |
| Bobrowice | aleja lipowa (92 drzewa) w pasie drogi wojewódzkiej nr 287 | przełom XIX i XX w. | L-896/A | 8 listopada 2022 |
| Bobrowice | dom nr 19 | 1. połowa XIX w. | L-909/A | 15 stycznia 1964 |
| Bobrowice | dom nr 29 | 1. połowa XIX w. | 724 | 15 stycznia 1964 |
| Bobrowice | dom nr 144 | 1. połowa XIX w. | 722 | 15 stycznia 1964 |
| Bobrowice | dom nr 145 | 1. połowa XIX w. | 723 | 15 stycznia 1964 |
| Bobrowice | dom | połowa XIX w. | 725 | 15 stycznia 1964 |
| Dychów | mozaika na elewacji zachodniej domu nr 7a | 1975 | L/970/A | 26 listopada 2024 |
| Janiszowice | kościół filialny pod wezwaniem Niepokalanego Poczęcia Najświętszej Maryi Panny | XV w., 2. połowa XIX w. | 737 | 31 stycznia 1964 |
| Janiszowice | cmentarz ewangelicki | 2. połowa XIX w. | 3294 | 3 marca 1994 |
| Tarnawa Krośnieńska | kościół ewangelicki, obecnie rzymskokatolicki filialny pod wezwaniem Najświętszego Serca Pana Jezusa | XVIII w. | 2131 | 7 maja 1971 |
| Tarnawa Krośnieńska | cmentarz przykościelny | rejestr nie podaje | 3295 | 14 marca 1994 |
Stan rejestru zabytków województwa lubuskiego na 30 czerwca 2026 roku. W wykazie konserwatora miejscowość figuruje jako Tarnawa, bez drugiego członu nazwy.
Kościół parafialny pod wezwaniem Podwyższenia Krzyża Świętego jest najokazalszym zabytkiem gminy i stoi w jej siedzibie. Wzniesiono go jako zbór ewangelicki, na miejscu starszej świątyni o metryce średniowiecznej. Opracowanie dziejów gminy podaje lata budowy 1853–1857; rejestr zabytków datuje obiekt ogólniej, na drugą połowę XIX wieku.
Ceglana wieża z zegarem pozostaje dominantą wsi. Po drugiej wojnie światowej kościół przejął parafię rzymskokatolicką i pod tym wezwaniem figuruje w rejestrze do dziś.
Kościół filialny pod wezwaniem Niepokalanego Poczęcia Najświętszej Maryi Panny to najstarszy obiekt w wykazie. Rejestr datuje go na XV wiek, z przebudową w drugiej połowie XIX wieku, kiedy powstała obecna wieża. Do rejestru wpisano go 31 stycznia 1964 roku.
Obok kościoła leży cmentarz ewangelicki z drugiej połowy XIX wieku, wpisany osobno, trzydzieści lat później. Cmentarze ewangelickie to w tej okolicy pozostałość po ludności, która mieszkała tu przed 1945 rokiem.
Kościół filialny pod wezwaniem Najświętszego Serca Pana Jezusa wzniesiono jako zbór ewangelicki. Rejestr datuje go na XVIII wiek; opracowanie historyczne gminy podaje konkretny rok 1713. Przy kościele leży cmentarz przykościelny, wpisany do rejestru w marcu 1994 roku — przy tej pozycji konserwator nie podaje datowania.
W wykazie konserwatora miejscowość zapisano jako Tarnawa, bez członu „Krośnieńska". W nazewnictwie gminy obowiązuje pełna nazwa.
Aleja lipowa liczy 92 drzewa i rośnie w pasie drogi wojewódzkiej numer 287. Rejestr datuje ją na przełom XIX i XX wieku, a wpisano ją stosunkowo niedawno — 8 listopada 2022 roku. To jeden z dwóch obiektów w gminie chronionych jako zabytek, a nie jako budynek.
Mozaika z 1975 roku zdobi zachodnią elewację domu numer 7a w Dychowie. Do rejestru trafiła 26 listopada 2024 roku i jest najmłodszym zabytkiem gminy — zarówno pod względem czasu powstania, jak i daty wpisu. Powojenne dzieła plastyczne w przestrzeni publicznej obejmuje ochrona konserwatorska dopiero od niedawna.
[DO UZUPEŁNIENIA — kadr]
W rejestrze figuruje pięć budynków mieszkalnych w Bobrowicach, każdy wpisany osobno tego samego dnia — 15 stycznia 1964 roku. Cztery z nich rejestr opisuje numerem porządkowym: dom nr 19, nr 29, nr 144 i nr 145. Przy piątym numeru domu nie podano. Wszystkie pochodzą z pierwszej połowy XIX wieku i są pozostałością po zabudowie miasta rzemieślników.
Opracowanie historyczne gminy powstało wcześniej niż obecny stan rejestru i w trzech miejscach podaje inne wartości. Poniższe zestawienie pokazuje obie wersje — na tej stronie obowiązuje rejestr, bo to dokument, na który powołuje się konserwator.
| Obiekt | Opracowanie historyczne gminy | Rejestr zabytków |
|---|---|---|
| Kościół w Janiszowicach — datowanie | gotycki, XIV wiek | XV wiek, przebudowa w 2. połowie XIX wieku |
| Kościół w Janiszowicach — numer rejestru | 728 | 737 |
| Kościół w Tarnawie Krośnieńskiej — datowanie | 1713 rok | XVIII wiek |
| Domy mieszkalne w Bobrowicach | cztery budynki | pięć domów, każdy z osobnym numerem |
Rozbieżności zostawiamy widoczne. Datowanie autorskie pozostaje częścią opracowania dziejów gminy i nie znika razem z tabelą.
Rejestr zabytków to nie to samo co gminna ewidencja zabytków. Rejestr prowadzi Lubuski Wojewódzki Konserwator Zabytków i wpis do niego jest decyzją administracyjną. Ewidencję gminną prowadzi wójt, w formie zbioru kart adresowych, i obejmuje ona zwykle więcej obiektów niż rejestr — także takie, których wpisem do rejestru nikt nie występował.
Wykaz obiektów z gminnej ewidencji zabytków: [DO UZUPEŁNIENIA]
Nie wszystko, co w gminie warte obejrzenia, jest zabytkiem w rozumieniu rejestru. Wartość kulturową ma zabudowa Bronkowa, Dachowa, starej części Dychowa, Dębów i Strużki, choć jako układy nie została wpisana. Pamiątkowy obelisk w Strużce upamiętnia lądowanie grupy wywiadowczo-dywersyjnej Wojska Polskiego „Wisła" w styczniu 1945 roku i stoi przy leśnym parkingu w kierunku Lubska.
Osobnym przypadkiem jest sam układ przestrzenny Bobrowic, chroniony nie wpisem, tylko zapisem w planowaniu rozwoju wsi.