Bobrowice leżą na dawnym pograniczu — najpierw plemiennym, później państwowym. Pierwsza zachowana wzmianka pisana pochodzi z 1329 roku. Prawa miejskie miejscowość utrzymała od 1809 do 1945 roku i żyła wtedy głównie z rzemiosła. Ta strona zbiera opracowanie dziejów gminy, historię herbu oraz materiały o administracji po drugiej wojnie światowej.
Dane z opracowania Henryka Szostakiewicza, z materiałów o dziedzictwie kulturowym gminy oraz z ewidencji Lubuskiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków.
Teren dzisiejszej gminy był ziemią graniczną, zanim powstało tu jakiekolwiek państwo. Na przełomie VII i VIII wieku granica plemienna biegła doliną Bobru: na zachód od rzeki mieszkali Łużyczanie, po drugiej stronie — Dziadoszanie. Cały obszar należał do Ziemi Krośnieńsko-Gubińskiej.
Pogranicze wymusiło budowę grodów. Ich rozmieszczenie wyznaczały linie Odry i Bobru — stąd grody w Krośnie, Gostchorzu i Tarnawie. Istnieje przypuszczenie, że kompleks grodów krośnieńskich zamykał od północy tak zwane Wały Śląskie, ciągnące się na przestrzeni blisko 130 kilometrów od Studzianek po Niwiska. Wały składały się z trzech linii ziemnych i fos o łącznej szerokości około 45 metrów, miejscami wysokich na metr. Na Ziemi Krośnieńsko-Gubińskiej ta linia umocnień się nie zachowała.
Najstarszym pisanym śladem osadnictwa jest „Zapiska karolińska”, znana jako „Geograf bawarski”. Wymienia ona plemię Dziadoszan (łac. Dadodesani) i przypisuje mu dwadzieścia grodów — liczbę na owe czasy znaczną. Gród plemienny powstał prawdopodobnie w miejscu, które miejscowa ludność mówiąca po łużycku nazywała „Mokŝnna” (Mokŝyna), czyli „mokrzyna”. Ślad tej nazwy przetrwał do lat trzydziestych XX wieku w nazwie jednej z ulic Bobrowic („Magschinenstrasse”, za E. Blunckiem, „Kunstdenkmäler der Provinz Brandenburg”) oraz na mapie z 1873 roku.
Przez pięć stuleci o tę ziemię biły się kolejne dynastie, a Bóbr raz po raz stawał się granicą państwową. Grody krośnieńskie odegrały decydującą rolę podczas walk Mieszka I z Bolesławem Czeskim w 990 roku. Książę piastowski opanował wtedy Śląsk, a rzeka wyznaczyła granicę z Łużyczanami — później, gdy Łużyce straciły niezawisłość, z Brandenburgią i Saksonią.
Krosno strzegło dogodnej przeprawy przy ujściu Bobru do Odry. Tędy szły niemieckie wyprawy zbrojne za panowania Bolesława Chrobrego, Mieszka II i Bolesława Krzywoustego. Po śmierci Krzywoustego w 1138 roku Ziemia Krośnieńska przypadła wraz z całym Śląskiem jego najstarszemu synowi Władysławowi, zwanemu Wygnańcem. Od 1201 roku kasztelania krośnieńska należała do Henryka Brodatego, który dbał o jej rozwój gospodarczy i zmarł na zamku krośnieńskim 19 marca 1238 roku.
Bobrowice pojawiają się w źródłach pisanych 9 maja 1329 roku — w dokumencie hołdu lennego, który Henryk IV, książę śląski i głogowski, złożył we Wrocławiu Janowi Luksemburskiemu. Zapiska z 18 sierpnia 1374 roku mówi o osiedleniu się tu rodu Landsbergów, którzy zajęli bobrowicki zamek; po nich przyszły rody Schlichtingów i Knobelsdorffów.
Panowanie piastowskie zakończyła bezpotomna śmierć Henryka XI głogowskiego w 1476 roku. Pretensje do Ziemi Krośnieńskiej zgłosili brandenburscy Hohenzollernowie i przyjęli tytuł książąt śląskich w Krośnie. Od tego czasu ziemia ta należała do państwa pruskiego, a w XX wieku do III Rzeszy.
Pod panowaniem brandenburskim, a potem pruskim Bobrowice były drugim co do znaczenia gospodarczego ośrodkiem Ziemi Krośnieńskiej. Miasto żyło z rzemiosła. Odbywały się tu słynne jarmarki szewskie, a garncarze bobrowiccy wywozili wyroby drogą lądową, a dalej morską — nawet do odległej Tylży. Działało też wiele warsztatów tkackich i sukienniczych.
Na początku XVIII wieku mieszkańcy Bobrowic stali się poddanymi państwa pruskiego. W 1735 roku król Fryderyk Wilhelm I sprowadził do miasta sukienników z Saksonii, zapewniając im mieszkania, pracę i zwolnienia z podatków. Zabudowa ruszyła wtedy w stronę Krosna i tak powstało Krośnieńskie Przedmieście.
Rozwój przerwała wojna siedmioletnia (1756–1763), w której przeciw królowi Prus Fryderykowi II wystąpiła koalicja Saksonii, Austrii, Francji, Szwecji i Rosji. Po wojnie mieszkańcy mozolnie odbudowali miasto i utrzymali status miasta targowego — regularne targi i jarmarki wróciły.
Wiek XIX zaczął się dla Bobrowic wojną, a skończył wyludnieniem. W listopadzie 1806 roku do miasta wkroczyli Francuzi. Po upadku Napoleona i kongresie wiedeńskim Bobrowice znalazły się w prowincji brandenburskiej, w rejencji frankfurckiej.
Do połowy stulecia gospodarka wciąż opierała się na rzemiośle i miasto osiągnęło wtedy największą w swojej historii liczbę mieszkańców. Rewolucja przemysłowa odwróciła ten kierunek. Wielu bobrowiczan wyjechało do innych regionów Niemiec, część aż do Stanów Zjednoczonych, Australii i Nowej Zelandii.
Przełom XIX i XX wieku przyniósł inwestycje komunikacyjne: nowy most na Bobrze, regulację rzeki, a w latach 1912–1914 linię kolejową łączącą Bobrowice z Lubskiem i Krosnem. Podczas pierwszej wojny światowej zginęło wielu mieszkańców, ale miasto zachowało prawa miejskie.
Lata trzydzieste XX wieku były ostatnim okresem prosperity — przyniosła ją budowa elektrowni wodnej w Dychowie. Mieszkańcy Bobrowic, Dychowa i okolicznych wsi zarabiali wtedy na hotelach, restauracjach i transporcie.
Po wybuchu drugiej wojny światowej powstały na terenie Bobrowic obozy jenieckie i obozy pracy. Przebywali w nich Polacy, Francuzi i Rosjanie. Pod koniec wojny działała tu grupa dywersyjno-wywiadowcza Wojska Polskiego „Wisła”; jej pomnik stoi przy szosie z Lubska do Krosna.
Po zaciętych walkach 18 lutego 1945 roku do Bobrowic wkroczyła Armia Czerwona.
Postanowienia traktatu poczdamskiego przyznały Bobrowice wraz z ziemiami zachodnimi Polsce. Przybyła tu ludność polska repatriowana z innych regionów kraju. Miejscowość straciła prawa miejskie i ma dziś status wsi będącej siedzibą gminy. Gmina Bobrowice w dzisiejszym kształcie powstała w 1972 roku.
Zestawienie obejmuje wydarzenia opisane w opracowaniu dziejów gminy oraz daty z ewidencji konserwatorskiej. Przy dwóch pozycjach źródła podają różne lata — zapisano obie.
| Kiedy | Co się wydarzyło |
|---|---|
| przełom VII i VIII w. | Granica plemienna między Łużyczanami a Dziadoszanami biegnie doliną Bobru |
| IX w. | Początki trwałego osadnictwa na Ziemi Bobrowickiej |
| 990 | Walki Mieszka I z Bolesławem Czeskim; Bóbr staje się granicą Śląska |
| 1138 | Po śmierci Bolesława Krzywoustego ziemia przypada Władysławowi Wygnańcowi |
| 1201 | Kasztelania krośnieńska przechodzi w ręce Henryka Brodatego |
| 19 marca 1238 | Henryk Brodaty umiera na zamku w Krośnie |
| 9 maja 1329 | Bobrowice wymienione w dokumencie hołdu lennego dla Jana Luksemburskiego |
| 18 sierpnia 1374 | Pierwsza zapiska o rodzie Landsbergów na bobrowickim zamku |
| 1413, 1429, 1459 | Kolejne wzmianki o zamku książąt głogowskich |
| 1476 | Bezpotomna śmierć Henryka XI kończy panowanie Piastów na tej ziemi |
| 1482 albo 1489 | Ziemia Krośnieńska przechodzi do Hohenzollernów — źródła podają dwie daty |
| 1648 | Zamek spłonął podczas pożaru miasta |
| 1668 | Elektor Fryderyk Wilhelm nadaje miastu pieczęć sądową z herbem |
| 1724 | Druga pieczęć miejska wymieniona w atlasie brandenburskim |
| 1733 | Władze miejskie zaczynają używać pieczęci z niedźwiedziem |
| 1735 | Sukiennicy z Saksonii osiedlają się w mieście |
| 1756–1763 | Wojna siedmioletnia zatrzymuje rozwój gospodarczy |
| 1801 | Nieistniejąca dziś wieś Czeklin liczy 144 mieszkańców |
| listopad 1806 | Wojska francuskie wkraczają do Bobrowic |
| 1809–1945 | Okres praw miejskich |
| 1853–1857 | Budowa kościoła w Bobrowicach, wzniesionego jako zbór ewangelicki |
| 1912–1914 | Budowa linii kolejowej do Lubska i Krosna |
| lata 30. XX w. | Budowa elektrowni w Dychowie ożywia gospodarkę okolicy |
| 18 lutego 1945 | Armia Czerwona zajmuje Bobrowice |
| 1972 | Powstaje gmina Bobrowice |
Dzisiejszy herb Bobrowic przedstawia czarnego niedźwiedzia przy słomianym ulu, otoczonego rojem pszczół. Sam fakt posiadania herbu mówi o miejskiej przeszłości miejscowości i jej dawnym znaczeniu gospodarczym.
Ślady tej przeszłości odnotowano w „Księdze ławniczej miejskiego urzędu książęcego Bobrowic”, która do wybuchu drugiej wojny światowej znajdowała się w archiwach niemieckich. W jej pierwszej części, „Dokumenty i rozstrzygnięcia prawne miasta”, na stronie 27 widniał zapis, że w 1668 roku elektor Fryderyk Wilhelm nadał Bobrowicom pieczęć sądową. Herb przedstawiał postać biskupa z mitrą na głowie, z pastorałem i otwartą księgą w rękach, a napis brzmiał: „G. Siegel der Stadt Bobersberg, Anno 1668”. Odbicie pieczęci zachowało się w niemieckim archiwum, na świadectwie radcy Schönwalda. Miasto miało też drugą pieczęć z tym samym herbem i napisem „Sigillum oppidi Bobersbergensis” — wymieniono ją w 1724 roku w atlasie brandenburskim.
Od 1733 roku władze miejskie posługiwały się już nową pieczęcią o średnicy 21 milimetrów. Widnieje na niej czarny niedźwiedź stojący na tylnych łapach, ze złotą obrożą na szyi, na zielonym pagórkowatym podłożu — nawiązaniu do nazwy Bobersberg, czyli bobrowej góry. Zwierzę sięga po złoty ul koszykowy i otacza je rój atakujących pszczół. W tle, na srebrnym polu, stała najpierw okrągła baszta obronna; w latach późniejszych zastąpiła ją wieża z czerwonej cegły, podobna do wieży średniowiecznego kościoła, która przetrwała do drugiej połowy XIX wieku. Według profesora Wojciecha Strzyżewskiego podobne wizerunki występowały na chorągwiach rycerskich z okresu wojny trzydziestoletniej.
Z herbem wiąże się motto: „czyniąc innym szkodę, dążysz do własnego nieszczęścia”. Herby z niedźwiedziami, pszczołami i ulami plecionymi ze słomy spotyka się także w Niemczech, Francji, Holandii, Rosji, na Słowacji, w Belgii, Czechach, Hiszpanii i Luksemburgu.
[DO UZUPEŁNIENIA — grafika herbu]
Osadnictwo na tym terenie jest starsze niż same Bobrowice. W rejonie czternastu jednostek osadniczych stwierdzono ślady osadnictwa wczesnodziejowego i średniowiecznego, a łącznie rozpoznano 150 stanowisk archeologicznych.
Gminę tworzy szesnaście wsi oraz przysiółki Brzezinka, Kołatka i Prądocinek. Rodowód średniowieczny ma trzynaście wsi. Pod względem układu przeważa ulicówka i ulicówka z placem — osiem miejscowości; poza tym są wielodrożnice, owalnice, rzędówki i widlica.
Z ewidencji skreślono wieś Czeklin, która fizycznie już nie istnieje. Była to ulicówka o rodowodzie średniowiecznym; w 1801 roku liczyła 144 mieszkańców.
Najważniejszym przykładem średniowiecznego rozplanowania pozostaje układ dawnej osady w Bobrowicach. Wraz z narastającymi później układami Nowego Miasta i Przedmieścia Krośnieńskiego należy go zachować przy planowaniu rozwoju wsi.
Dziedzictwo kulturowe gminy jest stosunkowo ubogie i wynika to z historii tego terenu. Wysokie zalesienie, słabe gleby i przygraniczne położenie nie sprzyjały osadnictwu.
Mimo to pięć wsi w gminie zachowało zabudowę o wartości kulturowej — ich wykaz prowadzi strona o zabytkach. Fragment doliny Bobru od południowej granicy gminy aż po Dychów oznaczono w planie zagospodarowania przestrzennego województwa jako obszar chronionego krajobrazu kulturowego.
Wykaz obiektów wpisanych do rejestru zabytków, wraz z numerami rejestru i aktualnym datowaniem, prowadzi osobna strona.
Opracowanie historyczne datuje kościół w Janiszowicach na XIV wiek, kościół w Tarnawie Krośnieńskiej na 1713 rok i wymienia cztery budynki mieszkalne w Bobrowicach wpisane do rejestru. Aktualny wykaz konserwatora podaje przy tych obiektach inne datowanie, inny numer rejestru i pięć domów. Zestawienie obu wersji, pozycja po pozycji, stoi na stronie o zabytkach. Tutaj zostaje datowanie autorskie z opracowania.
Dzieje administracji gminy po drugiej wojnie światowej opisuje osobne opracowanie Leszka Zugaja, wydane w 2016 roku. Prowadzi ono od włączenia tego terenu do Polski, przez gromadzkie rady narodowe i gminne rady narodowe, po dzisiejszy samorząd, a w aneksie zawiera spisy radnych kolejnych kadencji. Zachowały się też skany dokumentów źródłowych: aktu powołania gromadzkich rad narodowych z 1954 roku, podziału na gromady z 1955 roku oraz aktu powołania gminy Bobrowice z 1972 roku.
Leszek Zugaj, Historia administracji w gminie Bobrowice w latach 1945-2015
PDF, Lublin 2016
[DO WERYFIKACJI — adres pliku po migracji]
Zarys dziejów Bobrowic i historię herbu opracował Henryk Szostakiewicz.